ایران به بانک توسعه بریکس نزدیک شد؛ تامین مالی چه تغییری می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، خبر عضویت احتمالی ایران در بانک توسعه بریکس در شرایطی منتشر شده که تهران از سال ۲۰۲۴ عضو کامل بریکس است. وب‌سایت رسمی بریکس، ایران را در کنار برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی، عربستان سعودی، مصر، امارات متحده عربی، اتیوپی و اندونزی در فهرست اعضای این گروه قرار داده است. عضویت ایران در بریکس از سال ۲۰۲۴ اجرایی شد و همکاری اقتصادی و مالی یکی از سه محور اصلی فعالیت این مجموعه به شمار می‌رود.

در عین حال میان عضویت در بریکس و عضویت در بانک توسعه بریکس تفاوت مهمی وجود دارد. بانک توسعه جدید (NDB) در سال ۲۰۱۵ توسط پنج عضو اولیه بریکس تاسیس شد و ماموریت آن بسیج منابع برای پروژه‌های زیرساختی و توسعه پایدار در کشورهای عضو و دیگر اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه است. این بانک اکنون اعضایی مانند بنگلادش، امارات متحده عربی، مصر، الجزایر و از ژوئن ۲۰۲۶ ازبکستان را نیز در میان اعضای خود دارد.

بر اساس آخرین فهرست رسمی منتشرشده از سوی خود بانک، ایران هنوز در بخش اعضای بانک درج نشده و نام کشورهایی مانند اروگوئه، کلمبیا، اتیوپی و آنگولا در بخش اعضای آتی دیده می‌شود. بنابراین، در مقطع فعلی باید میان اعلام ایران درباره عضویت قریب‌الوقوع و عضویت رسمی و تکمیل‌شده در ساختار بانک تفاوت قائل شد. رویترز نیز همین نکته را در گزارش ۱۲ آگوست برجسته کرده و نوشته بود که بانک در زمان انتشار خبر، عضویت ایران را تایید نکرده است.

بانک توسعه بریکس دقیقا چه منابعی در اختیار اعضا قرار می‌دهد؟

مهم‌ترین ظرفیت بانک توسعه بریکس در ساختار تامین مالی پروژه‌ای آن قرار دارد. بانک می‌تواند برای دولت‌ها، نهادهای مالی ملی و وام‌گیرندگان غیردولتی، تسهیلات پروژه‌ای یا ضمانت ارائه کند و در برخی ساختارها نیز از ابزارهای سرمایه‌گذاری استفاده کند. خود بانک تصریح کرده است که بخش عمده تسهیلات آن همچنان به ارزهای سخت و عمدتا برای دولت‌ها یا با تضمین حاکمیتی اعطا می‌شود، هرچند توسعه تامین مالی به ارزهای محلی نیز در دستور کار قرار دارد.

این ویژگی برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا اگر عضویت تهران صرفا به حضور در جلسات و ساختارهای نهادی محدود نماند و به تصویب پروژه‌های مشخص برسد، حوزه‌هایی مانند زیرساخت، انرژی، حمل‌ونقل، آب و فاضلاب، زیرساخت دیجیتال و توسعه صنعتی می‌توانند در زمره زمینه‌های قابل بررسی قرار گیرند. راهبرد عمومی بانک برای دوره ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶ نیز بر انرژی پاک و بهره‌وری انرژی، حمل‌ونقل، آب و فاضلاب، زیرساخت اجتماعی و زیرساخت دیجیتال تمرکز داشته است.

نمونه پروژه‌های قبلی بانک نشان می‌دهد که تأمین مالی بانک «NDB» الزاما به معنای پرداخت یک اعتبار عمومی به دولت نیست، بلکه بدین معناست که منابع به پروژه‌های مشخص و دارای ساختار مالی و اجرایی اختصاص می‌یابد. به عنوان نمونه، بانک در پروژه متروی چنای هند در کنار بانک توسعه آسیایی، بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیا و منابع داخلی مشارکت کرده است. در یک پروژه آب‌رسانی در ایالت مادیا پرادش هند نیز بانک «NDB» بخش عمده هزینه پروژه را از طریق یک وام بلندمدت تامین کرده است.

از این منظر، مهم‌ترین فرصت برای تامین مالی ایران نه دریافت یک خط اعتباری بدون پروژه، بلکه ایجاد مجموعه‌ای از پروژه‌های قابل ارزیابی برای بانک است. این موضوع اهمیت آماده‌سازی پروژه، ساختار درآمدی، مدل بازپرداخت، تضمین‌ها، الزامات زیست‌محیطی و اجتماعی و سازوکارهای خرید و اجرای پروژه را افزایش می‌دهد. خود بانک «NDB» اعلام کرده است که فرآیند ارزیابی پروژه شامل بررسی ریسک‌های اعتباری، زیست‌محیطی، اجتماعی، حقوقی و اعتباری است.

ارز تسهیلات؛ مهم‌ترین متغیر برای ایران

یکی از جذاب‌ترین ابعاد بانک توسعه بریکس برای اقتصادهایی که با نوسان ارز مواجه هستند، توسعه تامین مالی به ارزهای محلی است. بانک در اسناد خود اعلام کرده که به دنبال انتشار اوراق در ارزهای اصلی و همچنین ارزهای محلی اعضاست و هدف آن کاهش ریسک نوسان نرخ ارز برای وام‌گیرندگان است.

این رویکرد در عملکرد بانک نیز دیده می‌شود. بانک «NDB» در بازارهای مختلف از جمله رنمینبی و راند آفریقای جنوبی اوراق منتشر کرده و در سال ۲۰۲۶ نیز انتشار اوراق رنمینبی و دلار را ادامه داده است. بانک همچنین در جولای ۲۰۲۶ یک اوراق سه‌ساله یک‌میلیارد و ۷۵۰ میلیون دلاری منتشر کرد که سفارش‌های سرمایه‌گذاران برای آن از ۳.۲ میلیارد دلار فراتر رفت.

با این حال، این ظرفیت به معنای آن نیست که ایران الزاما می‌تواند از همان ابتدا تسهیلات ریالی یا ارزی با شرایط دلخواه دریافت کند. بانک «NDB» اعلام کرده است که تامین مالی ارز محلی از طریق انتشار اوراق محلی یا استفاده از بازارهای سوآپ انجام می‌شود و مدیریت ریسک ارز برای بانک اهمیت اساسی دارد. بنابراین، نوع ارز تسهیلات، امکان ایجاد بازار تامین مالی محلی و قابلیت پوشش ریسک ارز از جمله عوامل تعیین‌کننده در طراحی پروژه‌های ایرانی خواهد بود.

چرا عضویت به‌تنهایی کافی نیست؟

تجربه بانک «NDB» نشان می‌دهد که عضویت در بانک، خودبه‌خود به معنای دریافت اعتبار نیست. بانک برای هر پروژه فرآیند ارزیابی مشخصی دارد و هدف آن این است که پروژه را از نظر ریسک‌های مالی، اعتباری، حقوقی، زیست‌محیطی و اجتماعی بررسی کند. در نهایت نیز پروژه باید مسیر بررسی در کمیته اعتباری و سرمایه‌گذاری و هیئت‌مدیره را طی کند.

به همین دلیل، اگر عضویت ایران نهایی شود، گام بعدی برای تامین مالی ایران باید تعریف پروژه‌های اولویت‌دار و قابل تامین مالی باشد. پروژه‌های بزرگ زیرساختی که دارای جریان درآمد مشخص، چارچوب حقوقی روشن و امکان بازپرداخت تسهیلات هستند، از نظر ساختار تامین مالی برای یک بانک توسعه چندجانبه اهمیت بیشتری خواهند داشت؛ موضوعی که با الگوی پروژه‌محور بانک «NDB» نیز همخوانی دارد.

تحریم بانکی؛ مانع اصلی مسیر

مهم‌ترین پرسش درباره بانک توسعه بریکس برای ایران، نحوه تعامل این بانک با محدودیت‌های مالی و تحریمی است. رویترز گزارش داده است که ایران در شرایط تحریم‌های آمریکا و بین‌المللی به دنبال تعمیق روابط اقتصادی با اقتصادهای نوظهور و ایجاد گزینه‌هایی برای کاهش اتکا به دلار و شبکه‌های مالی تحت سلطه غرب است.

با این حال، عملکرد خود بانک «NDB» در قبال روسیه نشان می‌دهد که این بانک حتی در برابر فشارهای ژئوپلیتیکی نیز الزاما خارج از چارچوب ملاحظات مالی و انطباقی عمل نمی‌کند. بانک «NDB» در بیانیه‌ای اعلام کرده بود که در پی محدودیت‌ها و عدم قطعیت‌های ایجادشده، معاملات جدید در روسیه را متوقف کرده و فعالیت خود را مطابق استانداردهای انطباقی بین‌المللی ادامه می‌دهد.

از سوی دیگر، ساختار داخلی بانک «NDB» نیز بر رعایت الزامات مقابله با فساد، پول‌شویی و تامین مالی تروریسم تاکید دارد. بنابراین، حتی اگر عضویت ایران از نظر سیاسی و نهادی نهایی شود، نحوه انجام تراکنش‌ها، طرف‌های مالی، بانک‌های عامل، مسیر پرداخت و تسویه و الزامات انطباقی می‌تواند بر سرعت عملیاتی‌شدن منابع اثر بگذارد.

ظرفیت مالی بانک چقدر است؟

بانک «NDB» یک نهاد مالی کوچک و صرفا سیاسی نیست. برنامه تامین مالی این بانک بر انتشار اوراق در بازارهای مختلف استوار است و برنامه اوراق میان‌مدت دلاری آن سقفی معادل ۵۰ میلیارد دلار دارد. این برنامه در بازارهای بین‌المللی رتبه‌های اعتباری بالایی از جمله رتبه بلندمدت «AA+» از «S&P» و «AA» از «Fitch» در اسناد سرمایه‌گذاران بانک دریافت کرده است.

بانک همچنین در سال ۲۰۲۶ بر توسعه ابزارهایی مانند ضمانت، تامین مالی تجارت، انتشار اوراق به ارزهای محلی، سوآپ و هم‌تامین مالی تاکید کرده است. رئیس بانک «NDB» در نشست سالانه ۲۰۲۶ نیز گسترش این ابزارها را بخشی از مسیر افزایش ظرفیت تجهیز سرمایه و کاهش اتکا به مراکز مالی سنتی عنوان کرده است.

در نتیجه، ظرفیت بالقوه بانک توسعه بریکس برای ایران فقط به وام مستقیم محدود نمی‌شود. ضمانت پروژه، هم‌تامین مالی، تامین مالی تجارت و ابزارهای ارزی نیز می‌توانند در صورت فراهم‌شدن شرایط لازم، بخشی از معماری مالی پروژه‌های ایرانی باشند. البته هیچ‌یک از این ابزارها به‌صورت خودکار در اختیار ایران قرار نمی‌گیرد و استفاده از آن‌ها به عضویت رسمی، ارزیابی پروژه و تصمیم‌های اعتباری بانک وابسته است.

آیا بانک توسعه بریکس می‌تواند جایگزین نظام مالی بین‌المللی شود؟

بر اساس ساختار و ماموریت بانک «NDB»، چنین برداشتی با واقعیت نهادی بانک سازگار نیست. خود بانک ماموریتش را مکمل تلاش بانک‌های توسعه چندجانبه و منطقه‌ای برای تامین مالی رشد و توسعه و نه جایگزین کامل نظام مالی جهانی معرفی می‌کند.

از سوی دیگر، مقیاس منابع بانک و سازوکار تخصیص اعتبارات نیز نشان می‌دهد که بانک توسعه بریکس بیشتر یک کانال مکمل برای تامین مالی پروژه‌های توسعه‌ای است. حتی در پروژه‌هایی که بانک «NDB» در آن‌ها مشارکت داشته، منابع بانک در کنار منابع دولت، بانک‌های داخلی یا سایر مؤسسات توسعه‌ای قرار گرفته است.

برای ایران، بنابراین ارزش اصلی عضویت احتمالی را باید در تنوع‌بخشی به کانال‌های تامین مالی جست‌وجو کرد، نه در انتظار جایگزینی کامل شبکه بانکی جهانی. چنین عضویتی می‌تواند یک مسیر نهادی جدید ایجاد کند، اما حجم و سرعت منابعی که در نهایت به پروژه‌های ایران خواهد رسید به ساختار پروژه‌ها، تصمیم‌های اعتباری، سازوکارهای پرداخت و محدودیت‌های انطباقی وابسته خواهد بود.

بانک‌های ایرانی چه نقشی خواهند داشت؟

برای نظام بانکی ایران، عضویت در بانک توسعه بریکس در صورت نهایی‌شدن می‌تواند بیش از یک رویداد دیپلماتیک باشد. بانک‌های ملی و نهادهای مالی مرتبط با پروژه‌ها باید بتوانند در چارچوب مقررات بانک «NDB»، نقش دریافت‌کننده، واسطه، شریک تامین مالی یا مجری مالی پروژه‌ها را ایفا کنند؛ هرچند جزئیات این سازوکار برای ایران هنوز اعلام نشده است. بانک «NDB» در اساسنامه عملیاتی خود امکان تامین مالی برای موسسات مالی ملی و وام‌گیرندگان غیردولتی را پیش‌بینی کرده است.

بنابراین، مسئله اصلی برای نظام بانکی ایران ایجاد ظرفیت ارتباط عملیاتی با این بانک خواهد بود. صرف ارتباط نهادی با بانک «NDB» برای ایجاد جریان منابع کافی نیست و پروژه‌ها باید از نظر اعتبار، تضمین، ساختار بازپرداخت و الزامات انطباقی قابلیت پذیرش داشته باشند.

عضویت ایران در بانک توسعه بریکس در حال حاضر بیش از آنکه یک جریان مالی عملیاتی باشد، در مرحله اعلام و نزدیک‌شدن به عضویت رسمی قرار دارد؛ زیرا رئیس‌کل بانک مرکزی ایران از عضویت قریب‌الوقوع خبر داده، اما فهرست رسمی اعضای بانک «NDB» که در دسترس است هنوز نام ایران را در میان اعضای فعلی قرار نداده و رویترز نیز تایید رسمی بانک را در زمان انتشار خبر دریافت نکرده است.

با این حال، ظرفیت‌های موجود در بانک «NDB» نشان می‌دهد که در صورت تکمیل عضویت و فراهم‌شدن شرایط عملیاتی، بانک توسعه بریکس می‌تواند یکی از کانال‌های جدید تامین مالی پروژه‌های زیرساختی، انرژی، حمل‌ونقل، دیجیتال و صنعتی ایران باشد. ابزارهایی مانند وام، ضمانت، تامین مالی تجارت و تامین پولی با ارزهای محلی در سبد ابزارهای این بانک قرار دارند.

اما فاصله میان عضویت و دریافت منابع همچنان قابل توجه است. تحریم‌ها، الزامات انطباقی، ساختار پروژه، تضمین‌ها، ارز تسهیلات و سازوکار پرداخت و تسویه از جمله متغیرهایی هستند که تعیین خواهند کرد عضویت احتمالی ایران تا چه اندازه به تامین مالی ایران کمک می‌کند. تجربه بانک «NDB» در برخورد با محدودیت‌های روسیه نیز نشان می‌دهد که این بانک، باوجود ماموریت خود در تقویت همکاری مالی میان اقتصادهای نوظهور، ملاحظات ریسک و انطباق را کنار نمی‌گذارد.

در نهایت، اثر اقتصادی عضویت ایران در بانک توسعه بریکس به این بستگی دارد که تهران تا چه اندازه بتواند از یک عضویت نهادی، مجموعه‌ای از پروژه‌های واقعی و قابل تامین مالی ایجاد کند. در چنین شرایطی، این بانک می‌تواند به یک کانال مکمل برای تنوع‌بخشی به منابع مالی اقتصاد ایران تبدیل شود؛ اما شواهد موجود نشان می‌دهد که عضویت در بانک «NDB» به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین نظام مالی بین‌المللی یا محدودیت‌های گسترده ناشی از تحریم‌های بانکی شود.